Μαραθώνιος Βοστόνης 1946

ΔΑΦΝΕΣ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΗ ΣΕΛΙΔΑ

ΚΑΙ ΤΟ... "ΠΑΚΕΤΟ ΚΥΡΙΑΚΙΔΗ"

Τα πρωτοσέλιδα των ελληνικών εφημερίδων και οι ανταποκρίσεις από την Αμερική ασχολούνταν με θριαμβικούς τίτλους τουλάχιστον για μια εβδομάδα μετά την ανέλπιστη και πέρα από κάθε προγνωστικό νίκη του Στέλιου Κυριακίδη στον Μαραθώνιο της Βοστόνης, τον πιο σημαντικό μετά από εκείνον των Ολυμπικών Αγώνων. Το γεγονός, μάλιστα, ότι στη συγκεκριμένη διοργάνωση του 1946 γιορταζόταν με ιδιαίτερη λαμπρότητα και τα 50χρονα του Μαραθωνίου της Βοστόνης, η νίκη του γνωστού μεν στην Ευρώπη Κύπριου Μαραθωνοδρόμου -που αγωνιζόταν με τα ελληνικά χρώματα- αλλά χωρίς τύχη στα προγνωστικά του συγκεκριμένου αγώνα, πήρε ιδιαίτερα μεγάλες διαστάσεις παγκοσμίως.

Και όμως, αυτή η νίκη με τις πολυδιάστατες θετικές συνέπειες για την Ελλάδα παραλίγο να μην είχε υπάρξει!

Ο Στέλιος Κυριακίδης μπορεί να εξασφάλισε αρχικά ολιγοήμερη άδεια από την Ηλεκτρική Εταιρεία όπου δούλευε προκειμένου να πάει στην Αμερική να τρέξει ως ο κορυφαίος Έλληνας μαραθωνοδρόμος προπολεμικά (μαζί με τον Ραγάζο αποτελούσαν ακατανίκητο δίδυμο στα Βαλκάνια), αλλά ο ΣΕΓΑΣ δεν συμμεριζόταν τον ενθουσιασμό του αθλητή του, που λόγω ελλείψεως οικονομικής δυνατότητας δεν μπορούσε να χρηματοδοτήσει αποστολή Έλληνα αθλητή στις ΗΠΑ τη στιγμή κατά την οποία θεωρητικά δεν υπήρχαν ελπίδες διάκρισης.

Ο Κυριακίδης έκανε έναν πρώτο Μαραθώνιο εντός Ελλάδος πιο δύσκολο από τον κανονικό γιατί είχε να αντιμετωπίσει εκτός από τη δυσπραγία και την ελληνική γραφειοκρατία των δημοσίων υπηρεσιών, για την εξασφάλιση των σχετικών εγγράφων ταξιδιού και διαπίστευσης. Τα γραφειοκρατικά εμπόδια ξεπεράστηκαν την τελευταία μόλις στιγμή και έφυγε με δανεικά χρήματα συν κάποιο ποσό που του προσέφερε η Ηλεκτρική Εταιρεία. Έφταναν ίσα-ίσα για το μίνιμουμ των εξόδων.



Οι Έλληνες ομογενείς ενισχύουν την προσπάθεια του
Κυριακίδη χειροκροτώντας τον και επιφημώντας τον, κα-
θώς αυτός περνάει περνάει από μπροστά τους τρέχοντας
προς τον τερματισμό και προς τη νίκη.



Το δεύτερο εμπόδιο που έπρεπε να ξεπεράσει ήταν η άρνηση των Αμερικανών γιατρών να του επιτρέψουν να τρέξει θεωρώντας ότι η καταπόνηση από έναν Μαραθώνιο έθετε σε σοβαρό κίνδυνο την ίδια του τη ζωή! Η επίσημη διαβεβαίωση από το ελληνικό προξενείο της Βοστόνης, ότι πρόκειται για τον πρωταθλητή Ελλάδος στον Μαραθώνιο και μάλιστα στην πιο επίπονη μαραθώνια διαδρομή στον κόσμο, τον Κλασικό Μαραθώνιο, έκαμψε την άρνηση των γιατρών, που ωστόσο τον έβαλαν να υπογράψει ότι τρέχει με δική του ευθύνη και καλά θα κάνει μόλις νιώσει την παραμικρή εξάντληση να εγκαταλείψει την προσπάθεια. 

Ο Κυριακίδης τους είπε απλά πως δεν ήρθε για να εγκαταλείψει, μα για να νικήσει!

Η  ανταπάντηση των Αμερικανών ήταν τόσο

 κοινότυπη και χιλιοειπωμένη, που δεν υπήρχε λόγος να διατυπωθεί φωναχτά. Είχε ειπωθεί πανομοιότυπα άπειρες φορές στα 2.500 τόσα χρόνια ελληνικής Ιστορίας: “Είναι τρελοί, αυτοί οι Έλληνες!”… Ευτυχώς!

Ο θρίαμβος του Στέλιου Κυριακίδη, έγινε γνωστός στην Ελλάδα τις πρώτες πρωινές ώρες της Κυριακής 21 Απριλίου, λόγω της διαφοράς ώρας, έτσι οι Κυριακάτικες εφημερίδες δεν την πρόλαβαν. Την είδηση την είχε προλάβει, όμως το ραδιόφωνο, που έκανε το γιορταζόμενο Πάσχα ακόμα πιο γιορτινό. Αργία και η επομένη

 μέρα, η Δευτέρα με συνέπεια το μεγάλο αυτό

γεγονός να φτάσει σαν απόηχος στις εφημερίδες της Τρίτης. Αλλά δεν ήταν έτσι. Εκτενέστατα και πολυσέλιδα η “Αθλητική Ηχώ” το έκανε “replay” περιγράφοντας τον αγώνα βήμα στο βήμα του Κυριακίδη στους δρόμους της Βοστόνης προς τον θρίαμβο. Και στις επόμενες μέρες πέρασε το ίδιο αναλυτικά και πρωτοσέλιδα στις λεπτομέρειες και στα παρασκήνια.

Το θέμα συντηρήθηκε για κοντά ένα μήνα, καθώς ο Κυριακίδης δεν γύρισε αμέσως πίσω στην Ελλάδα. Προσκεκλημένος της ελληνικής ομογένειας, περιόδευσε στις αμερικανικές πόλεις, όπου βρισκόταν έντονο το παροικιακό στοιχείο του αποδήμου Ελληνισμού ξεσηκώνοντας Έλληνες και Αμερικανούς για άμεση βοήθεια στην τραυματισμένη από τον πόλεμο και την Κατοχή Ελλάδα.

Ο αγώνας του αυτός, σε άλλο επίπεδο πέρα από το αθλητικό, απέφερε περίπου 250.000 δολάρια βοήθειας. Το ποσό δεν ήταν καθόλου ευκαταφρόνητο για τα πενιχρά οικονομικά της Ελλάδας εκείνα τα χρόνια, όπου ο πληθωρισμός είχε αρχίσει πάλι να τραβά την ανηφόρα. Τον Μάιο, δε, του 1947, ως απόρροια της δημοσιότητας που είχε δοθεί στην κατάσταση της Ελλάδας, λόγω του Μαραθωνίου της Βοστόνης, τέθηκε σε εφαρμογή εσπευσμένη οικονομική βοήθεια από την Αμερική (400.000 δολάρια), πριν εγκριθεί και μπει σε εφαρμογή το “Σχέδιο Μάρσαλ”.

"ΚΥΡΙΑΚΙΔΗΣ: Αυτή τη φορά θα σπάσω κάθε ρεκόρ. Θα φτάσω πρώτος
στην ευκαιριούλα του Μινιόν!"
Κυρίαρχο πρόσωπο της επικαιρότητας η νίκη του στη Βοστόνη χρησιμο-
ποιήθηκε και στν διαφήμιση. Ενώ ακόμα βρισκόταν στην Αμερική στον
αθηναϊκό τύπο εμφανίστηκε αυτή η διαφημιστική καταχώρηση (13/5/46).

Στην οικονομική βοήθεια θα πρέπει να συνυπολογιστεί και η υλική με είδη πρώτης ανάγκης (τρόφιμα, ρούχα και φάρμακα) που συγκεντρώθηκαν και τα οποία στάλθηκαν με δυο φορτηγά πλοία που διέθεσε η οικογένεια Λιβανού. Το σύνολο της βοήθειας, που έφτασε στην Ελλάδα, χάρη στην κινητοποίηση των ομογενών από τον Κυριακίδη ονομάστηκε “πακέτο Κυριακίδη”, ενώ δεν θα πρέπει να παραγνωριστεί και η ηθική ανύψωση που πρόσφεραν στο φρόνημα του εξουθενωμένου ελληνικού λαού οι δάφνες του “Νέου Φειδιππίδη” (ανιστόρητος συσχετισμός, αλλά δεν πειράζει).

Η περιοδεία του de facto πρεσβευτή “καλής θελήσεως” της Ελλάδος, το Στέλιου Κυριακίδη, στην Αμερική διάρκεσε έναν μήνα. Επέστρεψε στην Αθήνα στις 23 Μαΐου. Η λαοθάλασσα που τον υποδέχτηκε στην επιστροφή, ίσως και να είχε ξεπεράσει σε όγκο την υποδοχή του Γεωργίου Παπανδρέου ως πρώτου μετακατοχικού πρωθυπουργού τον Οκτώβριο δυο χρόνια πριν.

Περισσότεροι από ένα εκατομμύριο άνθρωποι, τόσος περίπου ήταν ο πληθυσμός του λεκανοπεδίου στα μέσα της δεκαετίας του ’40 τον περίμενε από την έξοδο του αεροδρομίου στο Χασάνι (Ελληνικό) ίσαμε το Σύνταγμα και από εκεί τον συνόδεψε ένα μεγάλο πλήθος έως τη Φιλοθέη που ήτα το σπίτι του υποχρεώνοντας το αυτοκίνητο που τον μετέφερε να κάνει τη διαδρομή σε πάνω από οκτώ ώρες. Συγκρίνοντας τον χρόνο με αθλητικά δεδομένα για μια απόσταση μισή σε μήκος μιας μαραθώνιας διαδρομής χρειάστηκε τετραπλάσιος χρόνος από όσος για ένα ολόκληρο Μαραθώνιο!

Γλυπτική σύνθεση με τον Σπύρο Λούη να δείχνει τον δρόμο για τη
νίκη στον Στέλιο Κυριακίδη. Το σύμπλεγμα αυτό βρίσκεται στο ένα
μίλι μακρυά από το στάδιο της Βοστόνης!..Ναι, από το στάδιο της
Βοστόνης! Όχι, εδώ! Στην ίδια πόλη στο Μουσείο του Μαραθωνίου
υπάρχε ειδική αίθουσα "Στέλιου Κυριακίδη". Ούτε αυτό, εδώ!

Για μια ακόμα φορά ο Τύπος αφιέρωσε τα πρωτοσέλιδα οκτάστηλά του στον ήρωα της Βοστόνης και αυτή τη φορά όχι μόνο για τη νίκη του… Είναι γιατί στο πέρασμα των αιώνων δεν υπήρχαν πια τείχη να γκρεμιστούν, όπως γινόταν με τους αρχαίους ολυμπιονίκες… Υπήρχαν μόνον οκτάστηλα!

Η νίκη του Στέλιου Κυριακίδη στη Βοστόνη, καθώς και η ιστορία αυτού του Μαραθωνίου δρόμου, του πρώτου ιστορικά και σημαντικότερου από όσους διοργανώνονται κάθε χρόνο, στο σκαναρισμένο κείμενο που ακολουθεί είναι από το βιβλίο “Μαραθώνιος Δρόμος - Η Ιστορία και οι πρωταγωνιστές της πιο σπουδαίας διαδρομής”  (Εμπειρία Εκδοτική, 2010).

Γιώργος Βλάχος

Υ.Γ. Υπήρξα αθλητής του ΑΟΦ και o Κυριακίδης υπήρξε δάσκαλός μου στους δρόμους μεγάλων αποστάσεων, αλλά περισσότερο υπήρξε δάσκαλός μου στο αθλητικό ήθος και ιδεώδες. Το θεωρώ τιμή μου.

ΤΑ "ΟΛΥΜΠΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑΣ"

πέμπτη συνέχεια

ΛΕΞΙΚΟ ΑΡΧΑΙΩΝ ΟΛΥΜΠΙΚΩΝ ΑΓΩΝΩΝ

Από το έτοιμο για έκδοση "Λεξικό των Αρχαίων Ολυμπικών Αγώνων" παρατίθενται δειγματοληπτικώς ορισμένα λήμματα.

Με αλφαβητική κωδικοποίηση στο λεξικό αυτό καταγράφεται συνοπτικά ολόκληρη η χιλιόχρονη ιστορία από τη γέννηση των αρχαίων Ολυμπικών Αγώνων ίσαμε την κατάργησή τους.

Ιστορία, ορολογία και κανονισμοί αγωνισμάτων, πρόσωπα, κτίσματα, αθλήματα, λατρευτικό τυπικό και κάθε τι σχετικό με τον θεσμό συνθέτουν το λημματολόγιο του λεξικού για το μεγαλύτερο γεγονός της αρχαιότητας, του οποίου η τέλεση κάθε τέσσερα χρόνια έδινε το στίγμα της συνείδησης για την κοινή καταγωγή όλων των Έλλήνων και καθιέρωσε τον όρο εκεχειρία.

Οι τονισμένες πιο έντονα λέξεις δηλώνουν την παραπομπή σε λέξη-λήμμα του λεξικού.

Αγκύλη (αθλητική ορολογία, αγωνίσματα-εξάρτημα οργάνου/ Ακοντισμός): Λεπτή δερμάτινη λουρίδα προσαρμοσμένη στο κέντρο βαρύτητας του ακοντίου. Σχημάτιζε θηλιά μέσα από την οποία ο αθλητής περνούσε τον δείκτη και το μέσο δάκτυλο, ενώ τα υπόλοιπα δάχτυλα έπιαναν το στέλεχος του ακοντίου. Λειτουργούσε βοηθητικά δίνοντας μεγαλύτερη δύναμη στην εξακόντιση.

Άγχειν (αθλητική ορολογία, αγωνίσματα - τακτική/ Πάλη και Παγκράτιο): Άγχω= εφαρμόζω λαβή στραγγαλισμού. Υπήρξαν περιπτώσεις θανατηφόρου στραγγαλισμού παλαιστών και παγκρατιστών (όπως ο Αρραχίων), που προτίμησαν να πεθάνουν, παρά να παραδοθούν.

Η λαβή λεγόταν και ‘αποπνιγμός’.

Στην κυριολεξία η αρχαία ελληνική λέξη ‘άγχω’ σημαίνει ‘αποπνίγω’, ‘στραγγαλίζω’.

Βλέπε επίσης: ‘απαγορεύειν’.

Αγών (αθλητική ορολογία-λήμμα κορμού): Η αναμέτρηση. Η αθλητική άμιλλα. Η πρακτική έκφραση της αφηρημένης έννοιας του Αθλητισμού. Εκφράζεται με την έντονη προσπάθεια για την επικράτηση επί αντιπάλου, ή για την υπερπήδηση φυσικών και τεχνητών δυσκολιών. Σύμφωνα με το ερασιτεχνικό πνεύμα των πρώτων συγχρόνων Ολυμπικών (και άλλων αθλητικών) Αγώνων σημασία είχε η συμμετοχή στον ‘καλόν αγώνα’ και όχι η νίκη. Στους αρχαίους Ολυμπικούς (και τους άλλους αθλητικούς) Αγώνες αποκλειστικός στόχος ήταν η νίκη, η ανάδειξη του καλύτερου, που σε κάποιες περιπτώσεις δεν αναδεικνυόταν πάντα με θεμιτά μέσα.

Σε ορισμένα αγωνίσματα ο αγώνας διεξαγόταν ταυτόχρονα με το σύνολο των αθλητών (αγωνίσματα Στίβου και Ιππικοί Αγώνες), ενώ σε άλλα με μονομαχίες ζευγαριών (στα βαρέα αθλήματα της Πάλης, της Πυγμαχίας και του Παγκρατίου).

Ο όρος στον πληθυντικό (Αγώνες) είχε την έννοια συνόλου αγωνισμάτων με κοινό χαρακτηριστικό, έννοια που σήμερα αποδίδεται με τον όρο ‘άθλημα’ (Αγώνες Δρόμου, Κολυμβητικοί Αγώνες, Ιππικοί Αγώνες, Αγώνες Σαλπιγκτών και Κηρύκων κλπ).



Λαβή στο Παγκράτιο



Αγώνες Σαλπιγκτών και Κηρύκων (αθλήματα/ Αγωνίσματα): Παρα-αθλητικός διαγωνισμός, που συμπεριλαμβανόταν στο αγωνιστικό πρόγραμμα των Ολυμπικών Αγώνων. Τελούνταν στην πρώτη μέρα των Αγώνων από την 96^η Ολυμπιάδα (396 π.κ.χ.), όπου καθιερώθηκαν και παρέμειναν στο πρόγραμμα έως και την 122^η (292 π.κ.χ.), όπου οι νικητές τους έπαψαν να εμφανίζονται στους καταλόγους των ολυμπιονικών.

Ο διαγωνισμός τους λάμβανε χώρα στον βωμό της Άλτεως, μπροστά από τη στοά της Ηχούς. Νικητής ανακηρυσσόταν αυτός του οποίου η σάλπιγγα και η φωνή αντίστοιχα, θα ακουγόταν σε μεγαλύτερη απόσταση. Ο νικητής σαλπιγκτής είχε το προνόμιο να σαλπίζει τα διάφορα σήματα και παραγγέλματα των Αγώνων, ενώ ο νικητής κήρυκας ήταν αυτός, που θα εκφωνούσε την ανακήρυξη των ολυμπιονικών στο αγωνιστικό πρόγραμμα.

Σύμφωνα με τον κατάλογο των ολυμπιονικών και οι δύο πρώτοι χρονικά, που ανακηρύχτηκαν νικητές ήταν από την Ήλιδα· ο Τίμαιος στους σαλπιγκτές και ο Κράτης στους κήρυκες.

Trivia: Μολονότι το αγώνισμα είχε καταργηθεί, ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Νέρων ανακηρύχτηκε νικητής και στα δύο αγωνίσματα στην 211η Ολυμπιάδα, που υποτίθεται ότι πήρε μέρος, το 65 κ.χ.

Βλέπε επίσης: Κήρυκες, Σαλπιγκτές.

Αγωνοθέτης (αθλητική ορολογία, διοργάνωση/ ιδιότητα θεσμοθετημένου οργάνου): Αυτός που ιδρύει, θεσπίζει, ‘τελεί’, διευθύνει αγώνες, ανακηρύσσει τους νικητές και απονέμει τα έπαθλα. Ειδικά για τους Αγώνες στην Ολυμπία είναι έννοια συνώνυμη του Ελλανοδίκη, που σαν φυσικό πρόσωπο, ή σαν σώμα από φυσικά πρόσωπα λειτουργούσε με πλήρεις εξουσίες μέσα στα πλαίσια του θεσμού  ως ανώτατο εντεταλμένο θεσμοθετημένο όργανο για τη διεξαγωγή των Αγώνων, εν ονόματι της πόλης των Ηλείων, η οποία ήταν ο ουσιαστικός αγωνοθέτης. Ο όρος εμφανίζεται για πρώτη φορά σε κείμενα του 5^ου π.κ.χ. αιώνα ως συνώνυμο του παλιότερου όρου ‘αθλοθέτης’, ενώ είναι επίσης συνώνυμο με τους όρους ‘αγωνοδίκης’ και ‘αγωνάρχης’.

Σύμφωνα με τη μυθολογική παράδοση πρώτος αγωνοθέτης στην Ολυμπία υπήρξε ο Ηρακλής ο Ιδαίος, που νίκησε τα τέσσερα αδέλφια του στο αγώνισμα του δρόμου.

[Εγκυκλοπαιδικά] :Ο τίτλος του αγωνοθέτη, ήδη, από την προ-κλασική ήταν ιδιαίτερα τιμητικός και όριζαν ως αγωνοθέτες βασιλείς, πρόσωπα αρχοντικής καταγωγής ή επιφανείς πολίτες. Στα δε ομηρικά κείμενα αναφέρεται ως ‘αισυμνήτης’, της οποίας η αρχική έννοια ήταν ‘αιρετός βασιλέας’.

Trivia: Ανεξάρτητα από τη μυθολογική παράδοση πρώτος αγωνοθέτης των Αγώνων στην Ολυμπία θεωρείται ο βασιλιάς Ίφιτος της Ήλιδας, που σύμφωνα με τον θρύλο είναι αυτός που καθιέρωσε ιστορικά τους Αγώνες περίπου τον 9^ο π.κ.χ. αιώνα.



Τερματισμός σε αγώνα δρόμου υπό το βλέμμα του ραβδοφόρου αλύτη,
ενώ άλλος αθλητής ετοιμάζεται για άλμα κρατώντας τους αλτήρες.



Αθλητής (αθλητική ορολογία –γενική ιδιότητα): Η ιδιότητα του αθλητή αναφέρεται για πρώτη φορά στα ομηρικά έπη με τον ποιητικό όρο ‘αθλητήρ’ και σημαίνει αυτός, που πραγματοποιεί άθλο. Αθλητικά προσδιορίζει τον μετέχοντα ανταγωνιστικά σε ατομικούς ή ομαδικούς αγώνες αθλητικών διοργανώσεων διεκδικώντας ηθικό, συμβολικό ή υλικό έπαθλο νίκης.

Στους Αγώνες της Ολυμπίας οι αθλητές, που έπαιρναν μέρος ήταν δρομείς (σταδιοδρόμοι, διαυλοδρόμοι, δολιχοδρόμοι, οπλιτοδρόμοι), παλαιστές, πύκτες (πυγμάχοι), παγκρατιαστές, αναβάτες (ιππείς), ηνίοχοι (αρματοδρόμοι), ενώ ειδικευμένοι άλτες, ακοντιστές και δισκοβόλοι δεν έπαιρναν μέρος, μολονότι τα αντίστοιχα αγωνίσματά τους τελούνταν στην Ολυμπία ως αγωνίσματα στο Πένταθλο.

Το πλαίσιο των νόμων που καθόριζε τη συμμετοχή των αθλητών στους Αγώνες της Ολυμπίας ήταν πολύ αυστηρό, με περισσότερες απαγορευτικές διατάξεις από τους αντίστοιχους νόμους των άλλων Πανελληνίων Αγώνων.

Εκ προοιμίου αποκλείονταν από τους Αγώνες, αν δεν ήταν Έλληνες ελεύθεροι πολίτες, με γονείς επίσης ελληνικής καταγωγής και αν βαρύνονταν με πράξεις ασέβειας, φόνο, σύληση ναού και παραβίαση της ιερής εκεχειρίας, τόσο οι ίδιοι προσωπικά, όσο και η πόλη τους. Αρχικά, στις πρώτες διοργανώσεις και η ιδιότητα της αρχοντικής καταγωγής ήταν απαραίτητη, ιδιότητα που, ωστόσο, προοδευτικά ατόνησε, καθώς οι δημοκρατικοί θεσμοί επικράτησαν σχετικά νωρίς στις περισσότερες πόλεις-κράτη της Ελλάδας, όπως επίσης ατόνησε και η ιδιότητα της ελληνικής καταγωγής, όταν και οι Αγώνες προσαρμόστηκαν στην οικουμενικότητα της Pax Romana από τον δεύτερο π.κ.χ. αιώνα έως την τυπική ‘κατάργησή’ τους το 393 κ.χ.

Στις αγωνιστικές υποχρεώσεις τους συμπεριλαμβανόταν η υποχρεωτική παρουσία τους και εκγύμνασή τους στην Ολυμπία ένα μήνα πριν τους Αγώνες, καθώς και μια καθ’ όλα αθλητική διαβίωση και συμπεριφορά με σκληρή προπόνηση, προσεγμένη διατροφή και συναναστροφές μόνον με τους άλλους αθλητές, τους γυμναστές και τους βοηθητικούς (δούλους κλπ) του απομονωμένου αθλητικού κοινοβίου. Ανάρμοστη συμπεριφορά, ή μη τήρηση των κανονισμών εκγύμνασης συνιστούσε λόγους αποβολής τους από τους υποψήφιους να αγωνιστούν.  Ακύρωση συμμετοχής και βαρύ πρόστιμο περίμενε όσους αθλητές καθυστερούσαν να φτάσουν στην Ολυμπία στον προκαθορισμένο χρόνο και η καθυστέρησή τους δεν οφειλόταν σε αποδεδειγμένη ανώτερη βία. Βαρύτατα παραπτώματα στη διάρκεια των αγώνων (καταπάτηση του αθλητικού όρκου, ασέβεια, απείθεια, αντιαθλητική συμπεριφορά, χρηματισμός ή δωροδοκία) οδηγούσαν σε ισόβιο αποκλεισμό και, αν είχαν ανακηρυχτεί στο μεταξύ νικητές σε κάποιο αγώνισμα, οδηγούσε και σε ακύρωση της ανακήρυξής τους σε ολυμπιονίκες.

Από την άλλη μεριά, για τους αθλητές που έπαιρναν το χρίσμα να αγωνιστούν στην Ολυμπία ήταν μια ξεχωριστή τιμή και όνειρο κάθε αθλητή στην κλασική ελληνική αρχαιότητα. Αυτό, αντιστάθμιζε και με το παραπάνω τις όποιες θυσίες, που τους επέβαλλαν οι αυστηροί κανονισμοί. Τιμές ήρωα περίμεναν, επιπρόσθετα, αυτούς που θα κέρδιζαν τον κότινο της νίκης, ξέχωρα τις υλικές παροχές και αξιώματα, που τους επεφύλασσε η πόλη τους σε ισόβια βάση.

Αθλοθέτης: (αθλητική ορολογία, διοργάνωση/ ιδιότητα θεσμοθετημένου οργάνου): Η σημασία του όρου στους αθλητικούς αγώνες της κλασικής εποχής ήταν διπλή ως ιδιότητα ταυτόσημη ως έννοια. ‘Αθλοθέτης’ σημαίνει αυτός που ορίζει το αγώνισμα, ως συνώνυμο του ‘αγωνοθέτη’. Παράλληλα προσδιορίζει και αυτόν που ‘θέτει το άθλον’, δηλαδή που ορίζει και το έπαθλο της νίκης. Επειδή, δε το άθλο είναι το ζητούμενο του αθλητικού αγώνα, αυτός που ορίζει τον αγώνα και που ορίζει και το έπαθλο είναι ένα και το αυτό πρόσωπο.

Βλέπε: Αγωνοθέτης.

Αιωρισμός (αθλητική ορολογία-Αγωνίσματα/ Άλμα): Η τρίτη από τις τέσσαρες φάσεις ενός άλματος (σε μήκος). Ως όρος περιγράφει την τροχιά του αθλητή στον αέρα από την αναπήδησή του στον βατήρα έως το σημείο πτώσης του στα εσκαμμένα (σκάμμα).

Ακονιτί (αθλητική ορολογία- Αγωνίσματα/ Πάλη, Πυγμή, Παγκράτιο):Σημαίνει ‘χωρίς κόνιν’ (σκόνη). Επιρρηματικός τύπος, που συνόδευε τη λέξη ‘νίκη’ προσδιορίζοντάς της ως νίκη χωρίς κόπο. Την ακονιτί νίκη την παραχωρούσαν οι ελλανοδίκες σε αθλητή της Πάλης, της Πυγμής (Πυγμαχίας) και Παγκρατίου, όταν ο αντίπαλός του, για κάποιο λόγο, δεν εμφανιζόταν στην παλαίστρα να αγωνιστεί. Τότε ο αθλητής, που είχε παρουσιαστεί ανακηρυσσόταν νικητής ‘ακονιτί’, δηλαδή ότι είχε κατακτήσει τη νίκη χωρίς να σκονιστεί από πτώσεις στην παλαίστρα.



Άρση λίθων. Δεν ήταν αγώνισμα αντίστοιχο με τη σύγχονη άρση βαρών.
Η άρση λίθων ήταν μόνο για ενδυνάμωση των αθλητών στα πλαίσια της
προπόνησής τους.



Ακοντισμός (Αθλητική ορολογία- Αγωνίσματα/ Ρίψεις): Ήταν ένα από τα πέντε αγωνίσματα του αρχαιοελληνικού Πεντάθλου, αν και ως αυτόνομο αγώνισμα προϋπήρχε της ένταξής του στο σύνθετο πένταθλο αγώνισμα. Στους Αγώνες της Ολυμπίας ο ακοντισμός εμφανίστηκε (μαζί με το Πένταθλου) στην 18^η Ολυμπιάδα (708 π.κ.χ.) Μέσα στα επόμενα 100 χρόνια ταυτόχρονα με την καθιέρωση και των άλλων μεγάλων Πανελληνίων Αθλητικών Αγώνων ο Ακοντισμός -μέσω του Πεντάθλου- συμπεριλήφθηκε εξ αρχής και στα δικά τους αγωνιστικά προγράμματα.

Ο Ακοντισμός, αγώνισμα που προερχόταν καθαρά από την πολεμική τακτική, εμφανίζεται αγωνιστικά με δύο είδη. Τον Εκηβόλο Ακοντισμό και τον Στοχαστικό Ακοντισμό.

Trivia: Προστάτης του αγωνίσματος ήταν ο θεός Απόλλων με την προσωνυμία ‘Εκάεργος’ ή ‘Εκηβελέτης’.

Άκριτος Αγών (αθλητική ορολογία- κανονισμοί): Ήταν ο αγώνας μεταξύ δύο αντιπάλων που η έκβασή του δεν κρίθηκε και ως εκ τούτου δεν έδωσε νικητή. Με σύγχρονους αθλητικούς όρους: η ισοπαλία. Συνέβαινε, όταν μεταξύ δύο ισοδυνάμων αντιπάλων στην Πάλη, στην Πυγμή, ή στο Παγκράτιο ο αγώνας παρατεινόταν και μετά τη δύση του ηλίου, όπου για θρησκευτικούς λόγους, αλλά και για πρακτικούς έπρεπε να διακοπεί. Σε αυτή την περίπτωση προβλεπόταν να ισχύσει η Ιερή Νίκη.            

Αλείπτες αλείβουν με λάδι τους αθλητές. Αυτός δεξιά στάζει στην παλάμητου μερικές σταγόνες από τον αρύβαλλο.
Γενικά η εντριβή των αθλητών με λάδι αφενός γινόταν για μυοχαλάρωση και αφετέρου για να ξεφεύγουν γλυστρώντας
από τις λαβές των αντιπάλων τους στην Πάλη και στο Παγκράτιο.

Αλείπτης (αθλητική ορολογία, ειδικότητα/ βοηθητική): Εξειδικευμένος, συνήθως, δούλος στην ομάδα υποστήριξης ενός αθλητή, ο οποίος ήταν επιφορτισμένος να αλείφει με λάδι τον αθλητή πριν αγωνιστεί στην Πάλη ή στο Παγκράτιο. Αφού πρώτα έριχναν το λάδι στο σώμα του αθλητή με ένα μικρό δοχείο, τον αρύβαλλο, το άπλωναν στη συνέχεια κάνοντας ταυτόχρονα και ένα είδος μασάζ στους μυς του αθλητή με τα χέρια τους. Ο ρόλος του αλείπτη συνεχιζόταν και μετά τον αγώνα, όπου πάλι με επάλειψη λαδιού και μασάζ χαλάρωναν τους κουρασμένους και πονε­μένους από την προσπάθεια και τα χτυπήματα μυς του αθλητή.

Για την εξειδικευμένη τεχνική τους, ειδικά στο μετά τον αγώνα χαλάρωμα, λεγόταν επίσης και ια­τρολείπτες.

Άλτις, η (τοποθεσία-ιστορία): Ιερό άλσος, θρησκευτική και διοικητική καρδιά της αρχαίας Ολυμπίας. Η Άλτις ήταν ιερός χώρος της Ήλιδας και πριν από την επίσημη καθιέρωση των Αγώνων προς τιμή του Ολύμπιου Δία. Κατοικημένη από την τρίτη χιλιετία π.κ.χ. υπήρξε από την εποχή του Χαλκού (2^η π.κ.χ. χιλιετία) κέντρο λατρείας του θεού Κρόνου (Χρόνου;) στον λόφο, που ακόμα έως σήμερα λέγεται Κρόνιος. Λατρεύονταν επίσης οι προ του Δωδεκαθέου θεές Γαία και Ρέα και αργότερα οι ήσσονες θεότητες Ηρακλής ο Ιδαίος -μυθικός ιδρυτής των Αγώνων-, Θέμιδα –προστάτιδα της Δικαιοσύνης- και Ειλείθυια -προστάτιδα του τοκετού-. Ο Ηρακλείδης Όξυλος μετέτρεψε τον χώρο σε κέντρο λατρείας του Πέλοπος και της Ιπποδαμείας καθιερώνοντας αγώνες αρματοδρομίας σε ανάμνηση της μυθολογικής νίκης του Πέλοπος επί του Οινομάου, που παρέπεμπε συμβολικά στην επικράτηση του δωρικού φύλου επί του παλαιότερου πρωτοελληνικού στην περιοχή. Με την ανάπτυξη των Αγώνων η Άλτις εξελίχθηκε, κυριολεκτικά, σε ιερόπολη με λαμπρούς ναούς, όπως αυτοί του Ολυμπίου Δία, της Ήρας κλπ, με δεκάδες ιερά και βωμούς αφιερωμένους σε θεούς και μυθικούς ήρωες και με τους θησαυρούς, δηλαδή τους αναθηματικούς ναΐσκους των πόλεων. Επίσης, εκατοντάδες αγάλματα και προτομές ηρώων, ολυμπιονικών επιφανών ανδρών κλπ στόλιζαν τις αλέες του χώρου. Στην Άλτιν είχε ανεγερθεί και το πρώτο μικρό στάδιο, που αργότερα μεταφέρθηκε έξω από τον χώρο του άλσους.

Δίπλα στον ναό του Δία υπήρχε η ιερή αγριελιά (κότινος), που σύμφωνα με τον μύθο την είχε φυτέψει ο ίδιος ο Ηρακλής και από τα κλαδιά της φτιάχνονταν τα στεφάνια με τα οποία στεφάνωναν τους ολυμπιονίκες.

[Εγκυκλοπαιδικά] Άλτις σημαίνει ‘άλσος’ στην αρχαία τοπική διάλεκτο της Ήλιδας.

Αλύτης (Αθλητική ορολογία/ ιδιότητα θεσμοθετημένου οργάνου): Σώμα, κατά κάποιο τρόπο, Αθλητικής Αστυνομίας, που με επικεφαλής τον αλυτάρχη επόπτευε στον αγωνιστικό χώρο και στο χώρο των θεατών μόνον όσο τελούνταν τα αγωνίσματα με τομείς των αρμοδιοτήτων του την κόσμια συμπεριφορά των θεατών και την ομαλή διεξαγωγή του αγωνιστικού προγράμματος. Σε αυτό το δεύτερο σκέλος λειτουργούσαν και ως βοηθοί των ελλανοδικών επιβάλλοντας στους αθλητές να συμμορφώνονται στους κανονισμούς. Όσοι από αυτούς έφεραν ως ‘οπλισμό’ τους ράβδους ή μάστιγες (μαστίγια) ονομάζονταν ραβδούχοι (ραβδοφόροι) και μαστιγοφόροι αντίστοιχα και στα καθήκοντά τους ήταν, επίσης, η αστυνόμευση και τήρηση της τάξης σε όλο τον χώρο της Ολυμπίας και σε ολόκληρο το 24ωρο.

[Εγκυκλοπαιδικά] Η ετυμολογία της λέξης έχει αβέβαιη προέλευση. Πιθανολογείται ότι προέρχεται από μυκηναϊκή λέξη (Fαλυ-τάς) που σήμαινε ραβδοφόρος.

Στιγμιότυπο από αγώνα δρόμου ταχύτητας (Στάδιος δρόμος) αποτυπωμένο σε μελανόμορφο αγγείο.

Αμφιθαλής παις (κοινωνικός βίος, ειδικότητα βοηθητική/ Τελετουργία): Αγόρι έως 12 περίπου χρονών, του οποίου ζούσαν και οι δύο γονείς.

Ο ρόλος του στο τελετουργικό της ανακήρυξης των ολυμπιονικών ήταν να κόβει με ένα χρυσό δρεπάνι από την καλλιστέφανον ελαία τα φυλλοφόρα κλαδιά με τα οποία φτιάχνονταν οι κότινοι, τα στεφάνια των νικητών.

Ανολυμπιάδες (διοργάνωση): Με τον όρο ‘Ανολυμπιάς’ η Βουλή των Ηλείων χαρακτήρισε ως παράνομες και ονόμασε τέσσαρες Ολυμπιάδες στη χιλιόχρονη ιστορία του θεσμού, που δεν διοργανώθηκαν από τους Ηλείους, προνόμιο που μόνον στον εαυτό τους αναγνώριζαν. Τις τρεις πρώτες τις διοργάνωσε η γειτονική και εχθρική στην Ήλιδα, η Πίσα, που σε εκείνα τα χρονικά διαστήματα η Ολυμπία βρισκόταν στον έλεγχό της. Ήταν το 748 π.κ.χ. (8^η Ολυμπιάδα), το 644 π.κ.χ. (34^η Ολυμπιάδα), καθώς και η επεισοδιακή 104^η Ολυμπιάδα το 364 π.κ.χ. Η τέταρτη, μια πραγματικά παρωδία Ολυμπιάδας διοργανώθηκε από τον Ρωμαίο αυτοκράτορα Νέρωνα με αριθμό σειράς 211^η  εκτός χρόνου το 65 κ.χ. προκειμένου να πάρει και ο ίδιος μέρος σε αυτήν και να δοξαστεί! Οι ολυμπιονίκες αυτών των Ολυμπιάδων δεν αναγνωρίστηκαν από τους Ηλείους και διαγράφηκαν από τα επίσημα αρχεία καταγραφής. Ωστόσο, η αρίθμησή τους παρέμεινε.

[Εγκυκλοπαιδικά]: Σχετικά με τη συνεχή αρίθμηση των Ολυμπιάδων, ανεξάρτητα του αν έγιναν ή όχι είναι και η ανάλογη περίπτωση τριών διοργανώσεων στη σύγχρονη ιστορία του θεσμού. Αναφέρονται στη συνεχή αρίθμηση, αλλά δεν έγιναν λόγω των δύο Παγκοσμίων Πολέμων η 6^η Ολυμπιάδα το 1916, η 12^η και η 13^η το 1940 και 1944 αντίστοιχα. Ανολυμπιάδα, ωστόσο, από αυτές τις τρεις σύμφωνα με τον αρχαίο όρο, μόνον η 6^η θα μπορούσε να χαρακτηριστεί, αφού πραγματοποιήθηκε μια ‘ψευδο-ολυμπιάδα’ με αθλητές των Κεντρικών Δυνάμεων, που πάντως παραμένει σχεδόν άγνωστη και οι ολυμπιονίκες της δεν αναγνωρίστηκαν από την Διεθνή Ολυμπιακή Επιτροπή (IOC). Αντίθετα, οι νικητές της Μεσολυμπιάδας του 1906 στην Αθήνα αναγνωρίζονται και καταγράφονται ως ολυμπιονίκες, μολονότι η διοργάνωση εκείνη δεν συμπεριλαμβάνεται στην αρίθμηση των συγχρόνων  Ολυμπιάδων.

Απαγορεύειν (αθλητική ορολογία/ Παγκράτιο, Πάλη, Πυγμαχία): Σήμα αθλητή προς τον αντίπαλό του και τον ελλανοδίκη, ότι παραδέχεται την ήττα του και εγκαταλείπει τον αγώνα, επειδή δεν μπορεί να συνεχίσει, είτε γιατί είχε τραυματιστεί, είτε γιατί η λαβή του αντιπάλου του (π.χ, αποπνιγμός) θα είχε ως συνέπεια τον τραυματισμό του ή και ακόμα τον θάνατό του. Το σήμα ήταν σήκωμα του χεριού του με τον αντίχειρα προτεταμένο. Ο ελλανοδίκης διέκοπτε τον αγώνα αμέσως, κατακυρώνοντας τη νίκη υπέρ του αντιπάλου του.

Υπήρξαν, ωστόσο και περιπτώσεις, που ο αθλητής προτιμούσε να πεθάνει από τη λαβή ή τα χτυπήματα του αντιπάλου του, παρά να παραδοθεί, όπως ο παγκρατιαστής Αρραχίων στην 54^η Ολυμπιάδα.

Trivia: Οι Σπαρτιάτες δεν αγωνίζονταν στα βαρέα αθλήματα, επειδή οι νόμοι της πατρίδας τους δεν επέτρεπαν παραδοχή ήττας και παράδοση στον αντίπαλο, όχι μόνο στον πόλεμο, μα και στον αθλητισμό.



Η γραμμή τερματισμού στο στάδιο της Ολυμπίας

Αποκλεισμός γυναικών (διοργάνωση, θέσμια): Οι γυναίκες, εκτός από την Ιέρεια της Δήμητρας Χαμύνης, δεν είχαν δικαίωμα, με ποινή θανάτου, να βρίσκονται στον χώρο της Ολυμπίας στη διάρκεια των Αγώνων. Η αυστηρότατη απαγόρευση της γυναικείας παρουσίας στο στάδιο παραμένει έως σήμερα ανεξήγητη ως αιτία και συγκεχυμένη ως γενικός κανόνας. Η απαγόρευση ίσχυε μόνο για τις ενήλικες και παντρεμένες γυναίκες, ενώ για τις ανήλικες ο κανονισμός δεν ίσχυε, όπως σαφώς και ρητά το αναφέρει ο Παυσανίας («Παρθένους δε ουκ είργουσι θεάσθαι»), αλλά είναι μάλλον απίθανο κάποιος πατέρας να συνόδευε την κόρη του στην Ολυμπία και εξ ίσου παράδοξο να επιτρέπεται να παρακολουθούν έφηβες τους Αγώνες και να απαγορεύεται στις μητέρες και στις γυναίκες των αθλητών. Δεδομένου δε ότι παρά την απαγόρευση παρουσίας γυναικών στους Αγώνες, γυναίκες μπορούσαν να ανακηρυχτούν ολυμπιονίκες στα Ιππικά Αγωνίσματα με την ιδιότητα του χορηγού-ιπποτρόφου, φαίνεται ότι ο κανόνας είχε την τιμητική του εξαίρεση, όπου εικάζεται η παρουσία των γυναικών από το γεγονός ότι δεν θα ήταν δυνατό να στέφονται ολυμπιονίκες δια αντιπροσώπου.

Για τις γυναίκες που θα παρέβαιναν τον θεσμικό κανονισμό της απαγόρευσης της παρουσίας τους στους Αγώνες της Ολυμπίας η ποινή ήταν ο θάνατος με κατακρήμνιση από το Τυπαίο όρος. Ωστόσο, δεν έχει πουθενά αναφερθεί εκτέλεση τέτοιας ποινής, αφού και η Καλλιπάτειρα που συνελήφθη, αθωώθηκε.

Βαρασδάτης ή Αρτάβασδος (ιστορία, πρόσωπα/ Αθλητισμός): Πάρθος πρίγκιπας της δυναστείας των Αρσακιδών στην Αρμενία. Είναι ο τελευταίος αναφερόμενος στον κατάλογο των ολυμπιονικών. Νίκησε στην Πυγμαχία στην 291^η Ολυμπιάδα το 385 κ.χ. δηλαδή στη χρονιά, που με διάταγμα του Θεοδοσίου του Μεγάλου οι Αγώνες της Ολυμπίας -σε πλήρη παρακμή- καταργήθηκαν μαζί με όλες τις άλλες ‘ειδωλολατρικές’ εκδηλώσεις.

[Εγκυκλοπαιδικά]: Το όνομά του Βαρασδάτης ή Αρτάβασδος είναι η εξελληνισμένη απόδοση του ονόματος Βαραστάπ.



Αλύτης παρατηρεί αθλητή για παράπτωμά του σε ερυθρόμορφο αγγείο.



Βουλευτήριο (κτίσμα/ διοίκηση): Κτιριακό συγκρότημα στα νότια από την Άλτι και νοτιοδυτικά του Ιπποδρομίου σε ένα σύμπλεγμα κτιρίων μαζί με τα Λουτρά και τη Νότια Στοά. Στο Βουλευτήριο λειτουργούσε το διοικητικό κέντρο των Αγώνων της Ολυμπίας.

Το αρχικό κτίριο οικοδομήθηκε τον 6^ο π.κ.χ. αιώνα και μέχρι τον 2^ο π.κ.χ. αιώνα υπέστη αρκετές μετατροπές, προκειμένου να αντιμετωπίσει τις ολοένα αυξανόμενες διοικητικές ανάγκες της διοργάνωσης. Αποτελούταν από τρία κτίσματα, όπου στο μεν ένα από αυτά λειτουργούσε η έδρα της Ολυμπιακής Βουλής των Ηλείων στο μητρώο της οποίας φυλάσσονταν τα επίσημα αρχεία των Αγώνων και αποφασίζονταν οι ποινές. Στο δεύτερο κτίριο συνεδρίαζαν οι ελλανοδίκες, γινόταν η εγγραφή των αθλητών και εκδικάζονταν οι ενστάσεις, ενώ στο τρίτο, το μικρότερο και ανάμεσα στα άλλα δύο κτίρια, οι αθλητές, προπονητές και οι κριτές ορκίζονταν στον βωμό του Ορκίου Διός.

Έξω από το Βουλευτήριο ήταν αναρτημένο το Λεύκωμα, μαρμάρινη στήλη με το πρόγραμμα των αγώνων.

Ακόμα μερικά λήμματα από το "Λεξικό των Αρχαίων Ολυμπικών Αγώνων στην επόμενη συνέχεια

ΤΑ «ΟΛΥΜΠΙΑ» ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑΣ

(4η συνέχεια)

Ôá áñ÷áßá ïëõìðéêÜ áãùíßóìáôá

Τα αθλητικά αγωνίσματα, όχι μόνο αυτά που αναπτύχθηκαν στην αρχαία Ελλάδα, αλλά και όπου αλλού υπήρξε αθλητική παράδοση ήταν στην τέλεσή τους προσομοιώσεις με το στοιχείο της άμιλλας στρατιωτικής εκπαίδευσης και πολεμικών ικανοτήτων. Από την άλλη μεριά στις πανάρχαιες ρίζες τους ήταν συνυφασμένοι με τη θρησκευτική λατρεία και με νεκρικά, ταφικά έθιμα. Οι Ρωμαίοι πιο πρακτικοί από όλους τα ξεχώρισαν από τη θρησκευτική λατρεία, θέτοντας το αιματηρό αποτέλεσμα στην έκβαση της μονομαχίας ως ζητούμενο στην υπηρεσία του “άρτου και θεάματος”.

Η κουλτούρα του κάθε λαού ήταν αυτή που προσέδιδε στο αθλητικό αγώνισμα τον βαθμό προσομοίωσης με πραγματικό πολεμικό συμβάν. Για παράδειγμα τα αθλήματα και τα αγωνίσματα που καθιερώθηκαν στον ελληνικό χώρο ήταν αναίμακτη έκφραση ευγενικής άμιλλας των αντιπάλων και στις όσες περιπτώσεις υπήρξε ατύχημα αγωνιζομένου και μάλιστα θανατηφόρου ενός από τους αντιπάλους τούτο οφειλόταν κυρίως σε τυχαία συγκυρία.

Αν οι κριτές διαπίστωναν ηθελημένη ενέργεια αθλητή που αποσκοπούσε στη φυσική εξόντωση του αντιπάλου, ο δράστης θεωρούταν δολοφόνος και τιμωρούταν παραδειγματικά. Ραβδοφόροι επιτηρούσαν τους αγώνες που υπήρχε σωματική επαφή (πάλη, πυγμαχία και παγκράτιο) και χτυπούσαν τους αθλητές που παρέβαιναν τους κανονισμούς θέτοντας, με τον τρόπο που αγωνίζονταν, σε κίνδυνο τη σωματική ακεραιότητα των αντιπάλων τους. Υπάρχει, μάλιστα, και το “δεδικασμένο” να ανακηρυχθεί νικητής ολυμπιονίκης παγκρατιστής, που δέχτηκε ηθελημένο θανατηφόρο χτύπημα και ο φονιάς του να αποπεμφθεί από την Ολυμπία με το στίγμα του δολοφόνου και να τιμωρηθεί με ισόβιο αποκλεισμό από κάθε αθλητική και θρησκευτική εκδήλωση όπου γης Ελλήνων, ενώ σημαδεύτηκε και με την αρά (κατάρα) των Θεών.

Ωστόσο, είναι σχήμα οξύμωρο, το ότι κατά μία από τις εκδοχές για την καθιέρωση των αρχαίων Ολυμπικών Αγώνων στη βάση του μύθου υπάρχει δολοφονία. Είναι η αρματοδρομία ανάμεσα στον βασιλέα της Πίσας τον Οινόμαο και τον Πέλοπα, που διεκδικούσε την κόρη του βασιλιά την Ιπποδάμεια για γυναίκα του. Ο Οινόμαος νικούσε τους επίδοξους γαμπρούς του στην αρματοδρομία και τους αποκεφάλιζε· αυτός ήταν ο όρος του αγώνα: «ή με νικάς και παίρνεις την κόρη μου για γυναίκα σου, ή σε νικώ και σε αποκεφαλίζω!»

Ο Πέλοπας δωροδόκησε τον ηνίοχο του Οινόμαου τον Μυρτίλο να βγάλει τη σφήνα από τους τροχούς της άμαξας με αποτέλεσμα το άρμα να ανατραπεί και ο Οινόμαος να σκοτωθεί. Μετά ο Πέλοπας σκότωσε και τον Μυρτίλο για να μην τον εκβιάζει και παντρεύτηκε την Ιπποδάμεια.

Σε ανάμνηση της νίκης του ίδρυσε τα Ολύμπια και η Ιπποδάμεια τα Ήραια, τους αντίστοιχους αγώνες (με μοναδικό αγώνισμα τον δρόμο ενός σταδίου για γυναίκες. Αυτά λέει η Μυθολογία.

Στην ιστορική πορεία των αρχαίων Ολυμπικών Αγώνων οι Αγώνες ήταν γιορτή, όπου ο νικητής αποθεωνόταν και ο ηττημένος εισέπραττε το μερίδιο της φήμης που δικαιούταν εφ’ όσον είχε επιδείξει το πρέπον αθλητικό πνεύμα συμμετέχοντας κι αυτός στην αποθέωση του νικητή του… Και  έτσι συνέβαινε τις περισσότερες φορές, εκτός από τις λίγες, όπου ο νικητής είχε διεκδικήσει τον κότινο με όχι τίμια μέσα και τούτο αποδεικνυόταν. Οι λίγοι “Ζάνες”, τα αγαλματίδια που υποχρεώνονταν να αναρτήσουν στον περίβολο της Άλτης οι αθλητές των οποίων είχε αφαιρεθεί ο τίτλος του νικητή για λόγους που είχαν να κάνουν με τους πλάγιους τρόπους χάρη στους οποίους είχαν νικήσει.

Στους πρώτους ιστορικούς και ιστορημένους Αγώνες στην Ολυμπία, που διεξήχθησαν στα 776 π.κ.χ. καταγράφηκε στα αρχεία του ιερατείου της Ήλιδας ένα και μοναδικό αγώνισμα. Ο Στάδιος δρόμος, δηλαδή αγώνας ταχύτητας σε μήκος απόστασης ενός σταδίου και η διάρκειά της διοργάνωσης ήταν μόλις μία μέρα μέσα στην οποία χωρούσαν εκτός από τη διεξαγωγή του αγωνίσματος και οι σχετικές θρησκευτικές τελετές, καθώς και η απαραίτητη ζωοπανήγυρη, στα πλαίσια της οποίας διεξαγόταν και το μοναδικό αγώνισμα.

Φυσικά δεν επρόκειτο για πανελλήνιας εμβέλειας διοργάνωσης, αλλά καθαρά τοπικής, ενώ η περίφημη εκεχειρία, ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία στην ιδεολογία του Ολυμπισμού προστέθηκε αργότερα. Σύμφωνα με μαρτυρίες αρχαίων ιστορικών η εκεχειρία ήταν αυτή ακριβώς, μπορεί και αντίστροφα, που οδήγησε στη σύσταση των αγώνων της Ολυμπίας και την ανακήρυξη της περιοχής ως απαραβίαστης από επιθετικές ενέργειες. Αυτό συνάγεται από την αναφορά στο κείμενο που αναγραφόταν στον δίσκο του Ιφύτου, ο οποίος, ωστόσο στους μεταγενέστερους ιστορικούς χρόνους  είχε ήδη χαθεί με συνέπεια η ύπαρξή του να βρίσκεται κάπου μεταξύ θρύλου και γεγονότος. Η ουσία είναι, πάντως, ότι η ανά τετραετία κήρυξη των Αγώνων επέβαλλε την υποχρεωτική διακοπή των εχθροπραξιών για όσο κρατούσαν οι Αγώνες, ενώ ήταν μια καλή ευκαιρία στη διάρκειά τους οι εμπόλεμες ελληνικές πόλεις να προχωρήσουν σε διαπραγματεύσεις ανακωχής και ειρήνευσης…

Να ακόμα ένας λόγος που θα μπορούσε να θεωρηθεί ως αναγκαιότητα η επιμήκυνση της διάρκειάς τους με την προσθήκη και άλλων αθλημάτων, ώστε να δίνεται περισσότερος χρόνος στους διαπραγματευόμενους. Όχι, βέβαια ότι ήταν ο πραγματικός λόγος της προοδευτικής αύξησης του αριθμού των αγωνισμάτων αυτός, καθώς και της διάρκειας της διοργάνωσης από τη μία μέρα στις πέντε, αλλά σίγουρα συνέβαλλε.

Το αγώνισμα, λοιπόν, του Σταδίου δρόμου ήταν το πρώτο αγώνισμα των Ολυμπικών Αγώνων και το μοναδικό ίσαμε τη 14η Ολυμπιάδα στα 724 π.κ.χ. Για τούτο και οι Ολυμπιάδες έως ότου “καταργήθηκαν” καταγράφονταν και κατονομάζονταν με το όνομα του νικητή στον Στάδιο δρόμο. Δεν υπήρχε άλλος προσδιορισμός τους πέρα από αυτή την ονομασία. Ούτε κατ’ αύξοντα αριθμό. Χάρη δε στα λεπτομερή αρχεία του ολυμπιακού ιερατείου με τους καταλόγους των ολυμπιονικών και ιδιαίτερα των σταδιοδρόμων, έγινε κατά κύριο λόγο, η αναγωγή σε χρονολογίες γεγονότων πριν και μετά την κοινή χρονολόγηση.

Στα 724 π.κ.χ. προστέθηκε ένα ακόμα αγώνισμα δρόμου. Ο Δίαυλος δρόμος, όπου οι δρομείς φτάνοντας στο σημείο τερματισμού του Σταδίου δρόμου επέστρεφαν και τερμάτιζαν στο σημείο εκκίνησής τους, δηλαδή στην άφεση (αφετηρία). Σε μήκος η απόσταση αντιστοιχεί με το σημερινό αγώνισμα των 400 μέτρων (384 μέτρα, για την ακρίβεια).

Στα επόμενα Ολύμπια, το 720 π.κ.χ. προστέθηκε και ο Δόλιχος δρόμος, του οποίου η απόσταση δεν υπήρξε σταθερή. Αρχικά ήταν επτά στάδια (περίπου 1.400 μέτρα), αλλά έφτασε έως και 24 στάδια (περίπου 4.800 μέτρα). Σε σημερινές αναγωγές αγωνισμάτων δρόμων θα μπορούσε να αντιστοιχηθούν με τον δρόμο ημιαντοχής των 1.500 μέτρων η μικρότερη απόσταση και με τον δρόμο αντοχής των 5.000 μέτρων η μεγαλύτερη. Δόλιχος εκ του δολιχοδρομώ σημαίνει πάω και έρχομαι πολλές φορές συνεχώς πάνω στον ίδιο άξονα διαδρομής.

Στην 18η Ολυμπιάδα, το 708 π.κ.χ. προστέθηκε ένα σύνθετο αγώνισμα στίβου που αναδείκνυε τις ικανότητες και τις αθλητικές αρετές του αθλητή στον υπέρτατο βαθμό· το Πένταθλο. Τα τρία πρώτα αγωνίσματά του εμφανίστηκαν μόνο στο Πένταθλο και ποτέ από μόνα τους. Πρώτα διεξαγόταν το αγώνισμα του εκηβόλου ακοντισμού (δηλαδή ποιός θα έριχνε το ακόντιο μακρύτερα). Κατόπιν το άλμα σε μήκος, όπου οι αθλητές έτρεχαν προς το σκάμμα κρατώντας δυο αλτήρες τους οποίους πετούσαν πίσω τους μόλις ανασηκώνονταν για το άλμα. Υποτίθεται ότι τους έδινε μεγαλύτερη σε μήκος απόσταση το πέταγμα των αλτήρων προς τα πίσω τους. Δεν είναι γνωστό, αν επρόκειτο για το σημερινό άλμα σε μήκος απλούν ή τριπλούν ή κάτι παρεμφερές, επειδή αν και δεν γινόταν καταμέτρηση του μήκους (απλώς έμπαινε ένα σημάδι στο σημείο που προσγειωνόταν ο άλτης), υπάρχουν κάποιες αναφορές μήκους εξωπραγματικές για τα σημερινά δεδομένα αθλητικών δυνατοτήτων. Τρίτο στη σειρά αγώνισμα ήταν η Δισκοβολία, αγώνισμα του οποίου η τεχνική στον παλμό ρίψης δεν διέφερε πολύ από τον σημερινό παλμό ρίψης του οργάνου. Διέφερε, ωστόσο. Τόσο, όσο ώστε στις πρώτες σύγχρονες αθλητικές διοργανώσεις, με την ονομασία “ελληνική Δισκοβολία”, διεξαγόταν σαν ξεχωριστό αγώνισμα από τη σύγχρονη Δισκοβολία. Τέταρτο αγώνισμα ήταν ο Στάδιος δρόμος και πέμπτο η Πάλη. Νικητής του Πεντάθλου ανακηρυσσόταν αυτός που θα επικρατούσε στην Πάλη, επειδή σε αυτό το αγώνισμα έφτανε μόνο ένα ζευγάρι ύστερα από αποκλεισμούς των υπολοίπων αθλητών με σύστημα κάτι σαν το σύστημα νοκ άουτ στους αγώνες. Δεν υπήρχε το σύστημα βαθμολόγησης των αθλητών των αθλητών στα επιμέρους αγωνίσματα, ούτε οι νικητές τους λογιάζονταν ολυμπιονίκες, έστω στα τρία πρώτα, τα οποία δεν είχαν άλλη παρουσία στους Αγώνες.

Στην ίδια διοργάνωση προστέθηκε και η Πάλη και σαν ανεξάρτητο άθλημα με δύο τύπους αγωνίσματος. Την Ορθία Πάλη (Ορθοστάδην) και την Κάτω Πάλη (Πάλη στο έδαφος)/

Στα 688 π.κ.χ. και στην 23η Ολυμπιάδα προστέθηκε η Πυγμή (Πυγμαχία), στην 25η το 680 π.κ.χ. οι Αρματοδρομίες ή Αρματηλασίες τεθρίππου (με τέσσερα άλογα).

Ο στίβος των αρματοδρομιών και γενικότερα των ιππικών αγωνισμάτων βρισκόταν δίπλα στο στάδιο των αγωνισμάτων στίβου και τα ιππικά αγωνίσματα ήταν στα μόνα που μπορούσαν να συμμετάσχουν και γυναίκες, ως ιδιοκτήτες των αλόγων, χωρίς πάντως να παραβρίσκονται στους αγώνες. Ολυμπιονίκες δεν ανακηρύσσονταν οι ηνίοχοι, αλλά οι ιδιοκτήτες των αλόγων, κανονισμός χάρη στον οποίο έχουν καταγραφεί και γυναίκες ολυμπιονίκες.

Οι Ιπποδρομίες και το Παγκράτιο προστέθηκαν στην 33η Ολυμπιάδα το 648 π.κ.χ. Το Παγκράτιο σκληρότατο αγώνισμα συνδυασμός Πάλης και Πυγμαχίας υπήρξε πολύ δημοφιλές στην αρχαιότητα και ανέδειξε σε είδωλα τους νικητές του στην Ολυμπία.

Στην 37η Ολυμπιάδα το 632 π.κ.χ. προστέθηκαν ο Δρόμος κι η Πάλη Παίδων, ενώ το 628 π.κ.χ. προστέθηκε στην 38η Ολυμπιάδα το Πένταθλο Παίδων, που ωστόσο δεν επαναλήφθηκε σε επόμενη διοργάνωση.

Η Πυγμή Παίδων προστέθηκε στην 41η Ολυμπιάδα το 616 π.κ.χ.

Η επόμενη προσθήκη έγινε έναν αιώνα σχεδόν αργότερα, στην 65η Ολυμπιάδα του 520 π.κ.χ. Ήταν ο Οπλίτης δρόμος, ένα εξαιρετικά επίπονο αγώνισμα δρόμου ταχύτητας δύο ή τεσσάρων σταδίων, όπου οι αθλητές φορούσαν κράνος και περικνημίδες και κρατούσαν βαριά ασπίδα. Κανονικά θα έπρεπε να κρατούν και το πολεμικό τους ακόντιο και να φοράνε αορτήρα με το σπαθί τους, αλλά δεν επιτρεπόταν στον ιερό χώρο της Ολυμπίας η είσοδος δορυφόρων και ξιφοφόρων αντρών.

Στην 70η Ολυμπιάδα το 500 π.κ.χ. εισήχθη και το ιππικό αγώνισμα της Απήνης, άρμα που έσερναν δυο μουλάρια. Το αγώνισμα καταργήθηκε 15 Ολυμπιάδες αργότερα, επειδή τα ζώα αυτά είναι δύστροπα και δημιουργούσαν προβλήματα στη διεξαγωγή των Αγώνων.

Στην 93η Ολυμπιάδα το 408 π.κ.χ. προστέθηκε η Συνωρίς, πολεμικό άρμα με δύο άλογα και δυο αναβάτες. Τον ηνίοχο και τον παραιβάτη (πολεμιστή).

γραμμή τερματισμού στονΣτάδιο δρόμο

Μπαίνοντας ο 4ος αιώνας π.κ.χ. οι Αγώνες της Ολυμπίας φτάνουν στο απόγειό τους, ενώ νέα αγωνίσματα συνεχίζουν να εμπλουτίζουν το πενθήμερο πλέον πρόγραμμα της διάρκειάς τους.

Στην 96η Ολυμπιάδα το 396 π.κ.χ. ο αγώνας σαλπιγκτών και κηρύκων, στην 99η (384 π.κ.χ.) το τέθριππο με πώλους (νεαρά άλογα), στην 128η (268 π.κ.χ.) η συνωρίς με πώλους κέλητες (νεαρά άλογα ιππασίας) στην 131η και στην 145η το Παγκράτιο Παίδων που καταργήθηκε στην αμέσως επόμενη λόγω της βιαιότητάς του σαν άθλημα.

Να σημειωθεί ότι οι Σπαρτιάτες δεν έπαιρναν μέρος στα λεγόμενα βαρέα αθλήματα, της Πάλης, της Πυγμαχία και του Παγκράτιου, επειδή υπήρχε το ενδεχόμενο να ηττηθεί ο αθλητής δια της απαγορεύσεως δηλαδή να παραδοθεί μη δυνάμενος να συνεχίσει και η πρακτική του να παραδοθεί Σπαρτιάτης σε αντίπαλο ήταν ανεπίτρεπτο από τους νόμους της Σπάρτης!

ΤΑ «ΟΛΥΜΠΙΑ» ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑΣ

(3ο μέρος)

Από τα τέλη του 7ου π.κ.χ. αιώνα οι Αγώνες της Ολυμπίας είχαν αρχίσει να αποκτούν το κύρος του σημαντικότερου γεγονότος στον ελλαδικό χώρο από κοινωνική, πολιτική, θρησκευτική και πολιτιστική άποψη. Φυσικά και σαν αυτή καθεαυτή πανελλήνια αθλητική διοργάνωση. Όντας δε και ο κυριότερος αιώνας της ελληνικής εξάπλωσης στη λεκάνη της Μεσογείου και στις ακτές του Ευξείνου Πόντου με τις δεκάδες αποικίες, δινόταν η ευκαιρία συνάθροισης αθλητών και ανθρώπων του πνεύματος όλο και από περισσότερες περιοχές της Νότιας Ευρώπης, της Βόρειας Αφρικής και της Δυτικής Ασίας, παντού όπου ανθούσε ο Ελληνισμός.

Δεν ήταν μόνο η αθλητική άμιλλα που σφυρηλατούσε τους δεσμούς των Πανελλήνων  με τη συγκέντρωση στην κοιλάδα του Αλφειού του ανθού της σωματικής αλκής. Ήταν και η παρουσία εκεί θαλασσοπόρων κι εξερευνητών του τότε γνωστού και αγνώστου κόσμου, που πληροφορούσαν άμεσα και από πρώτο χέρι τους συνέλληνές τους για τις ανακαλύψεις νέων γαιών, νέων επιτευγμάτων, για άλλους λαούς που είχαν συναντήσει. Αργότερα, στους αιώνες του κλασικού ελληνισμού προστέθηκαν φιλόσοφοι, σοφιστές, ρήτορες, ποιητές και περιηγητές που κοινοποιούσαν κατά τη διάρκεια των Αγώνων και τους νέους δρόμους που οι ίδιοι άνοιγαν στην ανθρώπινη σκέψη και στην καλλιτεχνική δημιουργία.

Οι Ολυμπιάδες έφτασαν στο απόγειό τους στο κάθε επίπεδο της συμβολής τους  στη δημιουργία του ελληνικού πολιτισμού κατά τον 5ο και κατά τον 4ο αιώνα της προ κοινής χρονολόγησης εποχής.

Ήταν δε, τόσο μεγάλη η σημαντικότητά τους, που λέγεται ότι στην Ολυμπιάδα του 480 π.κ.χ. το ενδιαφέρον των Πανελλήνων ήταν περισσότερο στραμμένο στην έκβαση των Αγώνων, παρά στην έκβαση της Μάχης στις Θερμοπύλες! Μάλλον όμως πρόκειται για αστικό μύθο, αφού ημερομηνιακά δεν θα έπρεπε να συμπίπτουν αυτά τα δυο γεγονότα, έστω κι αν η μάχη διεξήχθη στα τέλη Αυγούστου και όχι στις αρχές Σεπτεμβρίου, σύμφωνα με άλλες εκτιμήσεις. Το σίγουρο πάντως είναι ότι οι Αγώνες είχαν διεξαχθεί κανονικά, τουλάχιστον, ενώ οι Πέρσες προέλαυναν στον βορειοελλαδικό χώρο.

Για 10 ολόκληρους αιώνες -οκτώ π.κ.χ. και δύο μ.κ.χ.- οι Ολυμπιάδες τελούνταν κανονικά, ανά τετραετία, αν και η παρακμή τους είχε αρχίσει αργά στην αρχή, ραγδαία κατόπιν μετά τη ρωμαϊκή κατάκτηση του ελλαδικού χώρου. Σε αυτό το διάστημα μόλις τέσσαρες Ολυμπιάδες δεν οργανώθηκαν από τους Ηλείους, όπου οι τρεις διοργανώθηκαν από τους Πισάτες, που ούτε στιγμή δεν είχαν πάψει να διεκδικούν αυτοί το δικαίωμα της διοργάνωσης, ενώ στην τέταρτη είχαν αναμειχθεί οι κατακτητές Ρωμαίοι. Αυτές τις διοργανώσεις οι Ηλείοι δεν τις αναγνώρισαν και δεν τις κατέγραψαν στα αρχεία τους, Τις ονόμασαν μάλιστα “Ανολυμπιάδες” ως ουδέποτε διεξαχθείσες.

Μετά τη ρωμαϊκή κατάκτηση καταργήθηκε άτυπα το εθιμικό δικαίωμα να συμμετέχουν αποκλειστικά μόνο Έλληνες αθλητές, καθώς και Ρωμαίοι άρχισαν να συμμετέχουν στους Αγώνες με τον ισχυρισμό, ότι κατάγονται από ελληνικές ρίζες! Αργότερα, στα πλαίσια της Pax Romana απέκτησαν το ίδιο δικαίωμα συμμετοχής και οι πολίτες των χωρών που βρίσκονταν κάτω από τη ρωμαϊκή κυριαρχία, ανεξάρτητα του αν είχαν την ιδιότητα του Ρωμαίου πολίτη (ο τίτλος του Ρωμαίου πολίτη απονεμόταν σε πρόσωπα και όχι σε ολόκληρες εθνότητες) ή όχι.

Παράλληλα, άρχισε και ο ξεπεσμός του ηθικού κύρους των Αγώνων. Επαγγελματισμός των αθλητών και διαφθορά κυριαρχούσαν πλέον, ενώ και η ανά τετραετία συχνότητά τους καταστρατηγήθηκε και η τελευταία επίσημη Ολυμπιάδα διοργανώθηκε μέσα στη γενική απαξίωση του θεσμού το 391 μ.κ.χ. Ήταν και ο Χριστιανισμός που στο μεταξύ είχε επικρατήσει ο οποίος θεωρούσε την άθληση του σώματος ως μη συνάδουσα με τη θρησκευτική πίστη. Η μόνη “άθληση” που επέτρεπε ο Χριστιανισμός ήταν η προετοιμασία της ψυχής, ακόμα και μέσω μαρτυρίων για να γίνει δεκτή στη μέλλουσα ζωή της επουράνιας βασιλείας.

Έτσι όταν ο Θεοδόσιος ο Μεγάλος το 393 μ.κ.χ. εξέδωσε το “εντίκτουμ” (διάταγμα) περί απαγορεύσεως των τελετών της “ειδωλολατρίας” ανάμεσα στις οποίες συμπεριλαμβανόταν και οι αθλητικοί αγώνες, αφού συνδέονταν άμεσα με την αρχαιοελληνική θρησκεία του 12θέου, στην ουσία δεν κατάργησε τίποτα. Οι Ολυμπικοί Αγώνες είχαν εκφυλιστεί και είχαν ουσιαστικά αυτοκαταργηθεί από πολλές Ολυμπιάδες πριν. Ίσως θα ήταν καλύτερα να είχε υπάρξει ένας Θεοδόσιος αρκετά νωρίτερα που να τους είχε “καταργήσει”, ώστε αυτοί να έσβηναν ενώ ακόμα η αίγλη τους δεν είχε αρχίσει να χάνει τη λάμψη της. Το “εις έδαφος φέρειν” του Θεοδόσιου του Μικρού (εγγονού του προηγουμένου) και οι ορδές των βαρβάρων που ισοπέδωσαν ό,τι είχε απομείνει στον χώρο της Ολυμπίας ήταν αυτά που έκαναν την Ολυμπία και τους αγώνες της να ξεχαστούν. Ήρθε μετά και η λάσπη του Αλφειού που σκέπασε τα πάντα για περισσότερα από 1.000 χρόνια και οι Ολυμπικοί Αγώνες ζούσαν στις μνήμες σαν θρύλος. Κάτι ανάμεσα στον μύθο της ύπαρξής τους και στην πραγματικότητα.

Όταν οι θρησκευτικές προκαταλήψεις για το ανθρώπινο σώμα ξεπεράστηκαν, οι Αγώνες της Ολυμπίας άρχισαν και πάλι στην Αναγέννηση να αποκτούν τις διαστάσεις του συμβόλου για τον ύμνο του ανθρωπίνου σώματος… Το “σιδερένιο πλάσε κι άξιο το κορμί...” του ποιητή αποκτούσε ένα νόημα που πιθανώς ξεπερνούσε σε διαστάσεις την αρχαιοελληνική του υπόσταση.

(συνεχίζεται)